Истиқлол барои ҳар миллат рамзи соҳибдавлатӣ, озодӣ, худшиносӣ ва масъулияти таърихӣ мебошад. Барои Тоҷикистон соҳистиқлолӣ марҳилаи сифатан нави рушдро оғоз бахшид, ки дар он эҳёи фарҳанг, таҳкими арзишҳои миллӣ ва бунёди давлатдории муосир аҳамияти аввалиндараҷа касб намуд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии босуръати равандҳои сиёсиву иҷтимоӣ, масъалаи ҳифз ва рушди фарҳанги миллӣ беш аз пеш муҳим мегардад. Фарҳанг ҳамчун пояи маънавии ҷомеа на танҳо таърихи гузаштаро таҷассум мекунад, балки самти рушди ояндаро низ муайян месозад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва таҳлили арзишҳои миллӣ дар заминаи истиқлолият ва баррасии тамоюлҳои муосири рушд аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дорад.
Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон падидаи сарнавиштсозест, ки ба таҳкими пояҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар заминаи устувор гузошт. Бо ба даст овардани соҳибихтиёрӣ, ҷомеа имконият пайдо кард, ки арзишҳои миллиро эҳё намуда, роҳи рушди мустақилонаи худро интихоб намояд. Ин марҳила на танҳо тағйироти сохториро дар низоми давлатдорӣ ба миён овард, балки дар шуури ҷамъиятӣ эҳсоси баланди худшиносӣ ва ифтихори миллӣ ба вуҷуд овард. Фарҳанг ҳамчун омили асосии муттаҳидсозандаи миллат дар шароити истиқлолият мавқеи хос касб кард. Забон, анъанаҳо, ойинҳо ва мероси адабиву таърихӣ ҳамчун сарчашмаи худогоҳӣ ва пояи ваҳдати миллӣ арзёбӣ мегарданд. Эҳёи суннатҳои миллӣ, гиромидошти ҷашнҳои таърихӣ ва арҷгузорӣ ба осори ниёгон нишонаи эҳтиром ба гузашта ва масъулият нисбат ба оянда мебошад.
Дар баробари ин, равандҳои ҷаҳонишавӣ ва пешрафти технологияҳои муосир ба фарҳанги миллӣ таъсири гуногунҷанба мерасонанд. Аз як тараф, онҳо имконияти густариши робитаҳо ва муаррифии фарҳанги тоҷикро дар сатҳи байналмилалӣ фароҳам меоранд; аз ҷониби дигар, зарурати ҳифзи асолат ва арзишҳои миллӣ ба миён меояд. Аз ин рӯ, таҳлили робитаи истиқлолият ва фарҳанг, инчунин муайян намудани тамоюлҳои муосири рушд, аҳамияти муҳими илмӣ ва иҷтимоӣ дорад. Истиқлолият барои ҳар миллат на танҳо як дастоварди сиёсӣ, балки пояи асосии худшиносӣ, эҳёи фарҳанг ва рушди устувори ҷомеа ба шумор меравад. Барои мардуми тоҷик истиқлолият марҳилаи наве дар таърих гардид, ки бо қабули Эъломияи истиқлолияти давлатӣ ва таъсиси давлати соҳибихтиёр — Тоҷикистон — оғоз ёфт. Ин рӯйдоди сарнавиштсоз барои эҳё ва таҳкими арзишҳои миллӣ заминаи мусоид фароҳам овард.
Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон марҳилаи нави таърихиро оғоз намуд, ки дар он масъалаи эҳёи фарҳанг ва таҳкими арзишҳои миллӣ ба самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Давлатдории мустақил имконият фароҳам овард, ки ҷомеа ба решаҳои таърихии худ рӯ оварад ва мероси ғании маънавиро ҳамчун сарчашмаи худшиносӣ ва ваҳдат эҳё намояд. Яке аз муҳимтарин дастовардҳои даврони истиқлолият боло бурдани мақоми забони тоҷикӣ мебошад. Забон ҳамчун рукни асосии ҳувияти миллӣ на танҳо воситаи муошират, балки таҷассумгари тафаккур, ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги миллат аст. Тавассути таҳкими сиёсати забонӣ ва рушди адабиёт, илму маориф, заминаи устувор барои пешрафти маънавии ҷомеа гузошта шуд. Дар ин замина, эҳёи мероси ниёгон аҳамияти махсус касб намуд. Осори классикони адабиёти форсу тоҷик, аз ҷумла Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ ва Ҷалолиддини Балхӣ, ҳамчун ганҷинаи бебаҳои фарҳангӣ мавриди омӯзиш ва тарғиб қарор гирифтанд. Ин раванд ба таҳкими ифтихори миллӣ ва баланд гардидани маърифати таърихӣ мусоидат намуд.
Ҳамзамон, таҷлили бошукӯҳи ҷашнҳои миллӣ, ба мисли Наврӯз, рамзи эҳёи анъанаҳои дерина ва таҳкими сулҳу дӯстӣ гардид. Рушди ҳунарҳои мардумӣ, аз қабили чакандӯзӣ, кулолгарӣ ва мусиқии суннатӣ, барои ҳифзи асолати фарҳангӣ нақши муҳим бозид. Давлат бо дастгирии муассисаҳои фарҳангӣ ва татбиқи барномаҳои соҳавӣ шароити мусоид барои рушди эҷодкорон ва ҳунармандон фароҳам овард. Дар баробари ин, тамоюлҳои муосири рушд, аз ҷумла пешрафти технологияҳои иттилоотӣ ва густариши фазои рақамӣ, ба фарҳанги миллӣ имкониятҳои нав бахшиданд. Имрӯз ҷавонон метавонанд тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ва платформаҳои электронӣ фарҳанги миллиро муаррифӣ намуда, онро ба ҷаҳониён муаррифӣ созанд. Ин раванд ба густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ ва табодули фарҳангҳо мусоидат менамояд.
Бо вуҷуди ин, таъсири фарҳангҳои бегона ва равандҳои ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи арзишҳои миллӣ ва асолати фарҳангиро ба миён меорад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки дар баробари истифодаи имкониятҳои муосир, ҷомеа ба пояҳои маънавии худ такя намояд. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии суннат ва навоварӣ метавон рушди устувор ва ҳифзи ҳувияти миллиро таъмин кард. Ҳамин тавр, истиқлолият ва фарҳанг бо ҳам пайванди ногусастанӣ доранд. Истиқлол заминаи эҳёи фарҳангро фароҳам овард ва фарҳанг, дар навбати худ, пояи маънавии таҳкими давлатдорӣ ва рушди ҷомеаи муосир гардид
Фарҳанг оинаи таърих ва ҳувияти миллат аст. Дар давраи истиқлолият таваҷҷуҳ ба омӯзиш ва гиромидошти мероси гузашта афзоиш ёфт. Осори безаволи абармардони илму адаб, аз ҷумла Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ ва Абуалӣ ибни Сино, дубора ба маркази таваҷҷуҳи ҷомеа қарор гирифтанд. Арҷгузорӣ ба ин шахсиятҳо нишонаи пайванди устувори наслҳо ва эҳтиром ба тамаддуни бостонӣ мебошад. Бо ташаббуси давлат ҷашнҳои миллӣ, аз ҷумла Наврӯз, бо шукӯҳу шаҳомати хоса таҷлил мегарданд. Наврӯз на танҳо рамзи эҳёи табиат, балки таҷассумгари сулҳу ваҳдат ва дӯстии халқҳост. Ҳамзамон, рушди ҳунарҳои мардумӣ, эҳёи либоси миллӣ ва мусиқии суннатӣ ба таҳкими худшиносии миллӣ мусоидат намуд.
Арзишҳои миллӣ маҷмӯи суннатҳо, забон, дин, ахлоқ ва фарҳанги маънавиро дар бар мегиранд. Забони давлатӣ — забони тоҷикӣ — ҳамчун рукни муҳими давлатдорӣ мавқеи устувор касб кардааст. Эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ, рамзҳои давлатӣ ва таърихи гузашта омили муҳими таҳкими ваҳдати миллӣ мебошад. Дар ин замина, нақши роҳбарияти давлат, хусусан Эмомалӣ Раҳмон, дар таҳкими истиқлолият ва рушди фарҳанг назаррас арзёбӣ мегардад. Бо ташаббус ва барномаҳои давлатӣ соҳаҳои илму маориф, фарҳанг ва ҳифзи мероси таърихӣ рушд ёфта, замина барои тарбияи насли худогоҳ фароҳам омадааст.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ фарҳанги миллӣ бо равандҳои нави иҷтимоӣ ва технологӣ рӯ ба рӯ мегардад. Рушди технологияҳои иттилоотӣ, густариши шабакаҳои иҷтимоӣ ва робитаҳои байналмилалӣ имкониятҳои нав фароҳам овардаанд. Ҷавонон имрӯз метавонанд фарҳанги миллиро тавассути воситаҳои рақамӣ муаррифӣ намоянд ва онро бо дастовардҳои ҷаҳонӣ ҳамоҳанг созанд. Бо вуҷуди ин, ҳифзи асолати фарҳангӣ дар баробари таъсири фарҳангҳои бегона масъалаи муҳим боқӣ мемонад. Танҳо бо такя ба арзишҳои миллӣ ва истифодаи оқилонаи имкониятҳои муосир метавон рушди устуворро таъмин намуд.
Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон заминаи воқеӣ ва устувори эҳёи фарҳанг, таҳкими арзишҳои миллӣ ва рушди ҳамаҷонибаи ҷомеаро фароҳам овард. Дар ин давра худшиносии миллӣ боло рафта, эҳтиром ба таърих, забон, анъанаҳо ва мероси ниёгон ба яке аз самтҳои асосии сиёсати фарҳангӣ табдил ёфт. Фарҳанг ҳамчун пояи маънавии давлатдорӣ дар таҳкими ваҳдат, субот ва пешрафти ҷомеа нақши калидӣ мебозад. Арзишҳои миллӣ — аз ҷумла забони давлатӣ, ҷашну ойинҳои мардумӣ, осори адабӣ ва ҳунарҳои суннатӣ — имрӯз на танҳо ҳамчун мероси гузашта, балки ҳамчун омили рушди муосир арзёбӣ мегарданд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва пешрафти технологияҳои иттилоотӣ ҳифзи асолати фарҳангӣ ва ҳамзамон истифодаи имкониятҳои нав вазифаи муҳим ба шумор меравад. Танҳо бо такя ба арзишҳои миллӣ ва мутобиқсозии онҳо ба талаботи замон метавон рушди устувор ва ҷойгоҳи шоистаро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ таъмин кард. Ҳамин тавр, истиқлолият ва фарҳанг ду мафҳуми ҷудонашавандаанд: истиқлол шароити эҳё ва рушдро фароҳам овард, фарҳанг бошад пояи устувори пойдории давлат ва ояндаи дурахшони миллат гардид.
Ҷабборова Нигина Ҷурабоевна
Омӯзгори кафедраи технологияҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва сайёии МДТ «ДДФСТ ба номи Мирзо Турсунзода»
